SƯU TẦM: VIẾT VỀ TẾT NGUYÊN ĐÁN ( 1 )

Thursday, February 4, 20161:46 AM(View: 5191)
VIẾT VỀ TẾT NGUYÊN ĐÁN
Việc Chuẩn Bị Rình Rang Đã Bắt Đầu Từ Mấy Tháng Trước
*
Ba ngày Tết Nguyên Đán là những ngày long trọng nhất trong năm đối với dân tộc
Việt Nam. Việc chuẩn bị do đó rình rang và bất đầu từ nhiều tháng trước. Việc chuẩn bị
đó như thế nào theo phong tục tập quán cổ truyền Việt Nam?
 Trang Sổ Tay văn nghệ cuối tuần rất hân hạnh và đặc biệt giới thiệu Bài Biên Khảo sau đây của tác giả Từ Nguyên.

*
                                                    VIẾT VỀ TẾT NGUYÊN ĐÁN
                                   Việc Chuẩn Bị Rình Rang Đã Bắt Đầu Từ Mấy Tháng Trước
Tết phải có:
Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Nêu cao, tràng pháo, bánh chưng xanh
                        
- Câu đối cổ
cho nên từ tháng chạp, nhà nhà đều đã chuẩn bị. Bên ngoài, bên trong sửa sang, sơn phết, quét vôi trắng hay vàng nhạt.
Có nơi, trước cửa dán tranh quan tướng hoặc dán bốn chữ Thần Trà Uất Luỹ để trừ ma quỉ. Điều này do từ sách Phong tục thông. Sách nói rằng: "Ở dưới gốc đào lớn ở núi Độ sóc, có hai ông thần gọi là Thần Trà, Uất Ũy cai quản đàn quỉ. Hễ quỉ nào làm hại nhân gian thì hai thần ấy giết mà ăn thịt. Ta dùng bốn chữ ấy có ý để cho quỉ sợ mà không dám vào cửa." (Phan Kế Bính trong Việt Nam Phong Tục, Khai trí Xb, Sài gòn, 1973). Ở thôn quê, gia đình khá giả dựng thêm căn trại để có chỗ cho
người lui tới viếng thăm, ăn uống hay ở lại. Bên trong sắp đặt lại bàn ghế, trải khăn bàn, đem bánh trái, hoa quả để đón tiếp họ hàng. Đồ đồng trên bàn thờ (bộ lư đồng, đèn, quả bồng...) được mang xuống chùi rửa đánh bóng.
Các câu đối viết trên giấy hồng điều hay kim nhũ: những chữ Hán như xuân, phúc, lộc, thọ, song hỷ, tân xuân đại cát... những bức tranh lợn, gà, thầy đồ cóc, tranh chuột, sự tích truyện Tàu (hay ở thành thị, hình các tài tử màn bạc, đào cải lương) được dán lên cột hay vách tường.
Đúng với câu:
Tết về nhớ bánh chưng xanh
Nhớ tràng pháo chuột, nhớ tranh lợn, gà.
                                     -
Bàng Bá Lân
Heo, gà, vịt... chờ ngày để ngã thịt. Người ta đong nếp, ngâm đậu, bẻ lá dong, cuốn lá chuối, chẻ lạt (hay giang, một thứ tre nứa để gói) làm bánh tét, bánh chưng. Lột củ hành dầm dấm, cắt củ cải, củ cà rốt, bông cải... sấy hay phơi khô để làm dưa món với lỗ tai heo làm ḿón nhậu.

Các Bà Trong gia Đình Việt Nam
Tất cả những công việc chuẩn bị, sắp xếp dọn dẹp nhà cửa hay lo cho con cái đó đều ở trong tay các bà mẹ, bà vợ trong gia đình. Không có các bà mẹ, bà vợ trong gia đình Việt Nam, chắc chắn cái Tết trong gia đình đó sẽ không ra cái gì (1). Tuy rằng, các bà không làm một mình, có rất nhiều người phụ việc nhưng chính các bà tính toán, lo toan mọi việc từ việc may mặc cho chồng, con nhưng không bao giờ cho mình (Tôi, thôi sao cũng được), sắm sửa trong nhà, biếu xén, sêu Tết (2) hay tiếp đón thân bằng quyến thuộc.
Các bà đã tính toán từ đầu năm. Khi góp một bát họ (hụi) để cuối năm rút ống có tiền sắm sửa, nuôi một, hai con heo để cuối năm có mà ngã thịt; hay chung với hàng xóm nuôi heo, gà, vịt. Nhà có con gái lớn, các cô sẽ trổ tài làm bánh mứt, dùng các thứ trái cây hay thổ sản ngào đường, phơi khô, sấy khô trình bày rất đẹp mắt.
Có nhà làm những con bột với nhiều màu sắc (con giống) cho các em nhỏ chơi hay cũng là một cách khoe tài nữ công gia chánh với bà con, họ hàng.
Vào nhà sau của gia đình khá giả, người ta nghe tiếng chày, tiếng thớt, người làm bánh, kẻ nấu nướng, chạy lui chạy tới rộn rịp khác với ngày thường.
Trong khi đó, các cụ ông lo trồng cây cảnh, đi thăm chợ hoa để mua thêm chậu thược dược, chậu cúc đại đóa (bông lớn), cây quất, cây ớt, cành mai, cành hồng về chưng dọn bên bàn thờ gia tiên, trong phòng khách hoặc để trước sân (kế bể cạn) hoặc gần cửa lớn.
Chưng hoa ba ngày Tết cũng là một tục lệ có từ xưa (3). Hay là củ thủy tiên về tỉa và ươm sao cho hoa nở ra đúng vào giờ giao thừa, xông hương ngào ngạt.
Trong những ngày cuối năm, quê cũng như tỉnh, người ta đi Tết nghĩa là biếu phẩm vật để tạ ơn. Bà mẹ dẫn con từ làng nầy qua làng khác, nhiều khi cả mấy chục cây số để biếu thầy học con mình thúng gạo tốt hay cặp gà sống thiến, người trong làng lên tỉnh biếu nải chuối, buồng cau hay mấy chục trái cam sành.
Con rể qua nhà bố mẹ vợ giúp những công việc nặng nhọc hay mua sắm để đi lễ gia tiên nhà vợ sắp cưới.
Cũng có trường hợp người bệnh được chửa lành, tạ ơn thầy thuốc; con nợ biếu chủ nợ, bạn bè thân thuộc quà cáp lẫn nhau. Của ít lòng nhiều, tấm lòng nơi đây mới thật là đáng quí.

Từ Dương sang Âm lịch
Dạo sau nầy, nhiều người theo lối Tây phương, gởi thiệp chúc vào những ngày cuối năm dương lịch. Họ chúc luôn cho năm mới âm lịch tính ra vào khoảng hơn một tháng sau đó. Những câu sau đây được dùng nhiều: Cung chúc Tân Xuân (hay niên) vạn phước, Cung Hạ Xuân Hỉ, viết bằng chữ Hán hay chữ Việt nhại theo chữ Hán hoặc là viết hẳn bằng tiếng Việt một cách đơn giản: Chúc Mừng Năm Mới.
Có người in thiệp, vẽ thêm cành mai hay in hình cả gia đình mình trên thiệp chúc, có phải là để cho người nhận khỏi xa mặt cách lòng? Những nhà thơ hay chữ tốt thường làm một bài thơ hay một câu chúc mừng, phóng ảnh trên giấy điều, gởi đi.

 Những Người Nghèo Khổ
Chỉ thương cho những người nghèo khó, cũng chừng đó bổn phận đối với gia đình, họ hàng mà lại không có phương tiện. Tết đến, nợ réo sau lưng, bầy con nheo nhóc, cơm ngày hai bữa còn phải chạy don chạy dáo, nói chi chuyện chuẩn bị sắm Tết. Mà đó là tình cảnh của đa số người dân ta ở đồng quê.
Trường hợp gia đình có đại tang (như bố mẹ chết, để tang ba năm) mọi việc chuẩn bị Tết năm đó coi như dẹp bỏ. Để tỏ lòng thương nhớ người vừa khuất bóng, gia đình sẽ không ăn Tết năm đó, người chịu tang không thăm viếng ai để kiêng cử cho các gia đình khác.
Trong giai đoạn trước khi đến ngày mùng một có lễ tiễn Ông Táo về chầu Trời và tiễn Ông Vải.

TIỄN ÔNG TÁO
Cứ đến ngày 23 tháng chạp mỗi năm có lễ cúng để tiễn Ông Táo lên chầu Trời (4). Đây chính là ngày khởi đầu cho những việc chuẩn bị Tết: nếu trước ngày đó trong nhà chưa làm gì thì việc chuẩn bị Tết sẽ được gấp rút bắt đầu từ hôm nay.
Ông Táo là tiếng gọi chung hai ông một bà Táo là "thần bếp" trong mỗi gia đình. Đây vốn là ba "ông" bằng đất sét để đặt nồi niêu song chảo lên trên, bên dưới đốt rơm, củi để nấu ăn.
Ba bốn chục năm sau nầy, cả tới miền thôn dã cũng ít xài tới "ông táo" mà xài "núc kiềng" bằng sắt, thường là màu đen, có ba chân (5), còn thành thị thì xài bếp chạy bằng khí đốt, bếp dầu hôi hay bếp điện.
Thế nhưng không phải vì vậy mà người ta bỏ cái lệ cúng Ông Táo ngày 23 tháng chạp. Theo đạo Lão, Ông Táo hay Táo Quân là một vị thiên thần coi việc thiện, ác của từng gia đình và cuối năm lên tâu trình Ngọc Hoàng Thượng Đế những gì đã xảy ra trong năm. Lễ cúng, như vậy, là để tiễn đưa "ông" lên chầu Trời và ở trên đó trong bảy ngày [có thể là, Ngọc Hoàng Thượng Đế lưu "ông Táo" trên thượng giới bảy ngày để mời "ổng" dự tiệc tùng vả thưởng lãm vài đại nhạc hội đặc sắc chăng?]... Thế nhưng không có cái lệ rước Ông Táo mà chỉ có lễ đón ông hành khiển trong đêm giao thừa.
Lễ vật thường là hương hoa, bánh trái, xôi, gà, trà, rượu. Và gia chủ không quên tiễn ông một bộ áo mũ bằng giấy và chiếc hia (giày ống) để ông "bay" về Trời. Ở Bắc, thay vì chiếc hia, người ta mua cá chép thả sống trong chậu nước bày lên bàn cúng để Táo Quân làm "phương tiện di chuyển" vì người đời tin rằng cá chép sẽ hóa rồng, chở Ông Táo lên chín từng mây.
Ở Trung, có nơi cúng bộ yên cương tượng trưng cho việc cỡi ngựa - và như vậy thì không có nơi nào giống nơi nào? Có điều là người ta mua đồ mã mới về để thờ và đốt mã cũ đi để cúng Táo Quân: như vậy là Táo Quân được xài "đồ cũ" trái với trường hợp cúng các vị thần khác.
Lại nữa, không có nơi nào cúng cho ông một cái quần, bởi thế cho nên vào những năm 1930, trên tờ báo Trung Bắc Tân Văn xuất bản tại Hà Nội, có đăng bài thơ trào phúng sau đây:
Năm ba ông Táo dạo chơi Xuân
Đội mũ đi hia, chẳng mặc quần
Thượng đế hỏi: " - Sao ăn mặc thế ?"
Tâu rằng: " - Hạ giới nó duy tân ."
Sự tích Ông Táo được truyền tụng lại trong nhân gian theo nhiều lối. Đại cương có hai ông, một bà, vì tình nghĩa vợ chồng mới và cũ... mà chết theo nhau hoặc trong đống vàng mã (theo Việt Nam Phong tục của Phan Kế Bính) hoặc chết trong đống rơm (theo truyền thuyết).

 
Hai ông một bà
Cảm cái nghĩa khí của cả ba, Thiên Đình phong cho cả ba chức Táo Quân và cho trở lại làm Vua Táo.
Tại sao lại hai ông một bà? Tại sao không ba ông hay là một ông hai bà (nước ta hay nước Tàu hồi đó có chế độ đa thê)? Điều nầy không thấy sách nào giải thích ngoài sự tích kể trên. Và cũng vì có cái cảnh hai ông một bà nên tục ngữ có câu:
 Thế gian một vợ một chồng
 Không như Vua Bếp hai Ông một bà.
Thế nhưng, người dâng sớ trước Thiên Đình bao giờ cũng phải là Táo ông, có lẽ vì rằng theo tục lệ của người Tàu, người chủ lễ trước bàn thờ, bao giờ cũng là dành cho đàn ông hay con trai. Bài sớ đó không ai dám vỗ ngực tự nhận là đây mình biết trong đó nói gì. Bởi thế cho nên mới có màn cúng quảy là một cách tiễn chân vui vẻ để Táo Quân phúc trình thuận lợi (nói tốt) cho gia chủ.
Trong các cuộc hội họp cuối năm, những người đứng ra tổ chức đã bắt chước Táo Quân làm bài thơ tâu Thiên đình về những chuyện xảy ra tại hạ giới trong năm qua.
Lời sớ thường được viết theo lối vè, tứ tự (một câu bốn chữ) hoặc ngũ ngôn (một câu năm chữ) với nội dung trào lộng, kể chuyện nhà, chuyện hội, chuyện nước, chuyện năm châu bốn biển nhất là chọc quê những người đã giữ phận sự trong năm để mua vui cùng bằng hữu trong những ngày cuối năm.
Các tờ nhựt trình (báo) xuất hiện hồi đó trong những số đặc biệt Tết hay báo Xuân đều có bài Sớ Táo Quân với hình ông Táo:
      " Đội mũ đi hia chẳng mặc quần "
với lông chân dài và to như rễ tre, đang run rẩy quì tâu trình với Thượng Đế về việc ở hạ giới. Bên ngoài trang bìa báo thường là tranh ảnh in nhiều màu, có hoa (thiệt) hay là người đẹp khêu gợi, hấp dẫn.
  
TIỄN ÔNG VẢI
 Hai ngày sau khi tiễn Ông Táo là tiễn Ông Vải (7). Trong lễ nầy, người ta đốt chân hương (nhang) trong bát hương để trên bàn thờ suốt cả năm nay và sau đó, thay tro trong bát hương.
Đây không phải là lễ tiễn ông bà, ông vải đi luôn như trong tục lệ "ngũ đại mai phần chủ" có nghĩa là tới đời thứ năm thì chôn bài vị, các vị không còn bài vị sẽ được thờ chung với các vị khác như là "tổ tiên". Đây chỉ là mời các vị đó làm một cuộc đi chơi ngắn vào những ngày cuối năm để chiều 30 Tết, các vị được rước về ăn Tết cùng con cháu trong suốt mấy ngày đầu năm.
Người ta lợi dụng thời gian các vị "đi vắng" để lau chùi bàn thờ, bài vị, bát hương, chân đèn, quả bồng cho bóng loáng, sạch sẽ để chuẩn bị cho các cuộc cúng giỗ trong những ngày sắp tới. Nếu trên bàn thờ không còn nhiều chỗ, người ta bày trước bàn thờ một chiếc bàn thấp và nhỏ hơn bàn thờ để bày biện mâm cỗ để cúng gia tiên trước giờ cơm.
Những ngày cuối năm còn được dành cho nhiều chuyện khác; ở những trường học, có lễ tạ trường với nhiều cuộc vui náo nhiệt. Tục lệ nầy còn lại trong các trường học cho tới ngày nay với những buổi tổ chức hội họp Tết, lễ tất niên, với trưởng lớp đọc bài "diễn văn" chúc Tết thầy, cô giáo, sau đó có màn văn nghệ, ăn uống, đốt pháo, múa lân...
Các công, tư sở, cơ xưởng cũng tổ chức tất niên để tống tiễn năm cũ với bánh trái, hoa quả, pháo, lân hay chung tiền đãi tiệc tại các nhà hàng lớn, thường là các tiệm ăn có nhiều món ngon Á, Âu lâu nay được ưa chuộng. Một dịp để ăn uống linh đình ...

*

(còn tiếp)
tác giả Từ Nguyên
**********************

 
 
Send comment
Your Name
Your email address
Saturday, December 21, 20193:55 AM(View: 3477)
Khi nơi đây cảnh đời yên tĩnh. Và người ta chỉ nghe gió thổi. Vẫn còn những nơi có tiếng hót của chim.... Khi người ta trầm tư yên lặng. Một vài phút tự vấn chính mình. Có thể người ta nghĩ thêm được vài điều ...
Sunday, December 1, 201912:19 PM(View: 3854)
"... Thôi thì tiên sinh đã chia ra tả hữu, thì tiên sinh cứ đi đường tả, tôi cứ đi đường hữu, mong rằng một ngày kia ta cùng nhau tới một chỗ cao ráo sạch sẽ, tiên sinh thì đem cái tài năng của tây học, tôi thì đem những vật liệu của nước nhà, rồi hai ta cùng ra sức xây lấy một căn nhà thật đẹp theo kiểu mẫu rất mới... Lúc ắy ta cùng nhau cả cười rằng ta đi con đường khác nhau mà cùng tới một cái mục đích."
Thursday, October 31, 201912:42 PM(View: 4086)
# Bí mật của cuộc đời là quan tâm đặc biệt tới một thứ và quan tâm tất cả nghin thứ. # Một người chỉ toàn vẹn khi có một người bạn chân thực có thể hiểu mình, chia sẻ mọi đam mê - buồn phiền, và ủng hộ mình suốt cả cuộc đời. # Khi đọc gần hết một cuốn sách hay, người ta dường như đang từ giã một người bạn thân vậy. # Người ta thường cảm thấy dễ chịu khi được thảo luận với những người hiểu biết. # Những đam mê của chúng ta nói lên chính bản thân ta.
Tuesday, October 29, 20198:57 AM(View: 2701)
... Các nhân vật trong truyện, người nào cũng có tính cách rõ ràng và linh động như người thực : ... Nhất là cô Lan, cô Lan dịu dàng và yên lặng, rất có tính cách một người Việt Nam, tác giả gần như không nói đến mà ta đọc thấy linh hoạt vô cùng. Tác giả lại biết nhận xét và diễn tả được cả những rung động mong manh thầm kín của lòng người bằng một vài nét rất đơn sơ. Tiếng nói "vâng, em yêu anh" của cô Lan, bàn tay cô Tuyen ... trong các truyện rất nhiều những chỗ như thế, không có gì cả, nhưng trong những cử chỉ, những cảnh không đâu ấy, có ngấm ngầm không biết bao nhiêu là cảm giác mông lung, không cần diễn tả mà rõ ràng hơn là diễn tả... Tác giả lúc nào cũng giữ được giản dị và giữ được điều độ, biết ngừng lại ở những chỗ nào cần phải ngừng. Tác giả lại tránh được cái tật quá say mê những câu văn hào nhoáng, đọc nghe rất kêu ....
Saturday, August 10, 201910:03 AM(View: 5557)
... Hai ly nước đã vơi hơn nửa ly và nắng tới gần bên chiếc bàn nhỏ. Thắm nhẹ tay nhấc chiếc mũ rộng vành của Quân lên, cô phẩy nhẹ đỡ nóng. Mỗi lần uống ly cà phê ở quán nước nhỏ này, Quân thường ngồi nhẩn nha có đến nửa giờ. Và không chỉ riêng anh ngồi gần như mọc rễ bên quán cà phê, những bạn uống cà phê ngồi cách không xa anh kia, họ cũng ngồi tĩnh lặng như thể quên cả thời gian, quên cả những biến chuyển đang xảy ra ngoài dãy phố gần chợ. Và có lẽ họ có cùng tâm trạng giống anh với nét mặt trầm tư, chẳng vui mà cũng chẳng buồn ...
Saturday, June 29, 20193:26 AM(View: 7092)
#Việc tốt lành nho nhỏ, lời yêu đương mong chờ; Giúp đời đời tươi nở, chẳng khác chi Niết Bàn. # Lặng im lắng nghe, ghi nhớ, hành động và học khôn: đó chính là những cung bậc khác nhau của trí tuệ. # Người bạn tốt là người anh tìm đến không phải để giết thời giờ mà để cho thời gian bên nhau tăng thêm giá trị. # Ở đâu không có sự giống nhau, ở đó khó nói đến mối thiện cảm. # Bạn tâm giao là người sẵn sàng làm trái ý ta tới trăm lần để mang đến lợi ích cho ta. # Nhà kỹ nghệ luôn luôn phải lo chế tạo những sản phẩm hữu ích. # Nếu như có một cái gì mạnh hơn số phận thì đó chính là lòng dũng cảm.
Saturday, December 29, 20186:05 PM(View: 6859)
Tình yêu với những niềm vui của mình làm tầm nhìn trở nên rõ ràng và sắc nét. Nói hay và hùng hồn là một nghệ thuật, nhưng biết lúc nào cần ngừng cũng là một nghệ thuật chẳng kém hơn. Phải thấy khó khăn, mà thắng được khó khăn mới là nghệ thuật. Nếu bạn không thể giỏi hơn đối thủ cạnh tranh, hãy mặc đẹp hơn họ. Sống không phải để hối tiếc / Hãy học hỏi không ngừng. Người nghệ sĩ chẳng là gì nếu thiếu tài năng, nhưng tài năng chẳng là gì nếu không có lao động
Thursday, December 27, 20188:46 PM(View: 6147)
Tiếng chân bước bên lối vào làm hai người cùng nhìn ra phía đường, Quân khẽ nói với Thắm: - Hai người này là bạn ngồi chợ Trời với anh đấy. ... Hai người Thắm chưa biết tên bước đến đầu khoảng sân. Người đàn ông và người phụ nữ gật đầu chào qua Quân và Thắm rồi bước vào tìm nơi ngồi trong quán.
Sunday, December 23, 20189:55 PM(View: 5945)
Quân mở túi vải lấy ra vài băng nhạc: - Em xem trong mấy cuộn băng nhạc này, bài hát hoặc ca sĩ nào em thích thì em cầm về nghe. Ngày trước em thích nghe loại nhạc dân ca thì phải, chẳng hạn như bài "Tình ca du mục". Loại nhạc này anh chỉ thâu được một cuộn chọn lọc thôi. Đây, anh còn vài băng nhạc nữa. Những cuộn thời trang nhạc tuyển này cũng hay lắm... Thắm đỡ lấy các hộp đựng băng nhạc trên tay Quân, cô cười, đúng là nụ cười của những năm nào
Wednesday, December 19, 20184:24 PM(View: 5071)
- Anh có trí nhớ giỏi thật ! - Thắm cười, cô ngẩng nhìn Quân âu yếm - Sau đêm chia tay ở quán cà phê về, suốt đêm em không ngủ được. - Còn anh, hôm ấy chờ mãi không thấy em đến. Chờ đến nỗi cổ dài ra như thế này này! Đang lúc định đứng dậy ra về thì cô nàng áo xanh lại đến. - Hươu cao cổ nhìn thấy màu xanh, hẳn là hai mắt sáng rực lên, đúng không anh? Ôi, chàng hươu cao cổ của em. Thương quá đi! Nhưng anh Quân này, người ta bảo hươu cao cổ có trái tim khỏe nhất đấy. Để em xem trái tim hươu cao cổ của em lúc này có rung động chút nào không? ... Thắm ghé tai vào một bên ngực Quân, cô vừa lắng nghe vừa cười trong ánh mắt yêu thương của 'hươu cao cổ', ... Hai người dừng chân bên lối vào dãy nhà liền hai hồi gần đường -